Bilimsel bir çalışma, ozon kirliliğinin kansere bağlı ölümleri artırdığını ortaya koydu. Trafik ve orman yangınları baş şüpheli. İstanbul’da risk yükseldi.
Bilimsel bir çalışmaya göre, kısa vadeli ozon maruziyeti ile kanser türlerinden kaynaklanan ölümler arasında önemli bir ilişki tespit edildi. 2000 yılında 261 bin 270 olan ozon bağlantılı ölümler, 2023’te yüzde 80 artışla 469 bin 860’a ulaştı. Trafik ve orman yangınlarından kaynaklanan emisyonlar, ozonla ilişkili kanser ölümlerinin başlıca nedenleri olarak belirlendi.
Journal of Hazardous Materials bilim dergisinde yayımlanan çalışma, Avustralya, Brezilya, Kanada, Şili, Güney Kore, Meksika, Yeni Zelanda ve Tayland’daki 9 milyon 223 bin 332 kanser kaynaklı ölüme dayanıyor. Yıllık ozon konsantrasyonları incelendiğinde, trafikten kaynaklı emisyonların metreküp başına 11 mikrogram, arazi yangınlarının 4,8 mikrogram ve endüstriyel faaliyetlerin 2,66 mikrogram olduğu ölçüldü.
Araştırma sonuçlarına göre, ozon maruziyetindeki her metreküp başına 10 mikrogramlık artış, 24 yaygın kanser türündeki ölümlerde yüzde 0,84’lük bir yükselişe neden oluyor. Bu oran kanser türlerine göre farklılık gösteriyor. Örneğin, karaciğer kanserinde yüzde 0,42’lik, tiroid kanserinde ise yüzde 1,43’lük bir artış gözlemlendi.
Kısa süreli ozon maruziyeti, kanser kaynaklı tüm ölümlerin yüzde 6,37’sini oluştururken, bu oran Brezilya’da yüzde 10,8, Şili’de yüzde 6,3 ve Tayland’da yüzde 6 olarak kaydedildi. Ozon konsantrasyonlarının kaynağı ülkelere göre değişkenlik gösteriyor. Avustralya ve Brezilya’nın bazı bölgelerinde arazi yangınları en büyük ozon kaynağı olarak öne çıkıyor.
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan, ozonun sadece solunum sistemi üzerinde değil, tüm vücut üzerinde sistemik bir karsinojenik katalizör olarak etki ettiğini belirtti. Troposferik ozonun, azot oksitler ve uçucu organik bileşiklerin güneş ışığıyla girdiği fotokimyasal reaksiyonlar sonucu oluşan ikincil bir kirletici olduğunu vurguladı. Solunum seviyesindeki ozonun, canlı dokular için reaktif ve tahrip edici bir molekül olduğunu ekledi.
Özdoğan, kronik veya tekrarlayan kısa süreli ozon maruziyetinin, hücrelerin antioksidan savunma mekanizmalarını baskılayarak DNA hasarına, telomer kısalmasına ve genetik değişimlere yol açtığını açıkladı. Bu etkilerin kanserle ilgili genleri bozarak hastalığın ilerlemesini hızlandırdığını söyledi.
Farklı çalışmalara göre, ozonun etkilerinin ‘akciğer-karaciğer ekseni’ üzerinden yayıldığına dikkat çekildi. Ozon maruziyetinin akciğer mikrobiyotasını bozarak sistemik dolaşıma inflamatuar sinyaller gönderdiği, bu sinyallerin karaciğerde lipid metabolizmasını bozduğu ve demir bağımlı hücre ölümü mekanizmalarını tetiklediği belirtildi. Bu bulgular, ozonun solunum sisteminden uzak organlarda kanser ölümünü neden artırdığını açıklıyor.
Türkiye’de ozon kirliliği konusunda da endişe verici veriler mevcut. İstanbul gibi metropollerde 2024’te bir önceki yıla kıyasla ozon kirliliğinde yüzde 10’luk bir artış yaşandığı bildirildi. Türkiye’de ozon için yasal sınır değerinin, Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği değerin üzerinde olduğu belirtildi.
Kanser hastaları ve risk grubundaki bireyler için ozon maruziyetini en aza indirmenin tedavi başarısı ve yaşam kalitesini doğrudan etkilediği vurgulandı. Ozon konsantrasyonlarının yoğun olduğu saatlerde dış mekan aktivitelerinin kısıtlanması, hava kalitesinin takibi, antioksidan destekli beslenme ve iç mekan hava güvenliğinin önemine değinildi.
Yorum Yap